مقاله حاضر، ارائه رهنمودهایی درباره جنبه هایی از سیاست تأمین آب روستاها در سطح مناطق روستایی است و به دلیل آنکه آب کاربردهای بسیاری دارد. برنامه ریزی تأمین آب روستاها یک فعالیت چند بخشی به شمار می رود و در این حوزه اهداف اجتماعی و اقتصادی رابطه تنگاتنگ خاصی با یکدیگر دارند.
توجه به نقش بهبود ذخایر آب در توسعه روستایی، داده های مورد نیاز موضوعات عمده سیاستگذاری، پیامدهای سازمانی از رهنمودهایی هستند که می بایستی در برنامه ریزی و تدوین سیاست تأمین آب روستاها مورد نظر قرار گیرند.

1- نقش بهبود ذخایر آب در توسعه روستایی:
تأمین یک منبع آب پاکیزه، مطمئن وقابل دسترسی هم در فرآیند توسعه سهیم است و هم ثمره آن است. آب به عنوان منبع سهیم در توسعه به طرق مختلفی، چه مستقیم و چه غیرمستقیم، در توسعه دخیل است. بهبود کیفیت و کمیت آب روستاها و تقلیل زمان دسترسي روستائيان به آن، کیفیت زندگی را به طور مستقیم تحت تأثیر قرار می دهد و موجب بهبود وضعیت بهداشت می شود (که در نتیجه، بر میزان بهره وری افزوده می شود و هزینه های بهداشتی پایین می آید) و نیروی کار را برای مقاصد تولیدی مستقیم بیشتر آزاد می سازد. چنانچه بهبود ذخایر آب موجب تأمین آب برای مقاصد تولیدی نیز شود (نظیر آبیاری، آب دادن به دام یا صنایع کوچک مقیاس)، یا اگر موجب شود که آب حاصل از ذخایر بهبود نیافته، به دلیل عدم نیاز در داخل خانه، برای این قبیل مقاصد به کار روند، آن گاه ذخایر یاد شده به لحاظ تولید اقتصادی نیز سودمند خواهند بود.
همچنین، بهبود ذخایر آب ثمره توسعه است. چرا که دسترسی به ذخایر بهبود یافته آب به سایر ابعاد توسعه خصوصاً رفاه خانوار یا اجتماع مورد نظر و رفاه کل ملت وابسته است.
رابطه میان تأمین آب و سایر جنبه های توسعه رابطه ای پیچیده است، و همیشه مثبت نیست. منافع پیش بینی شده بهداشتی فقط هنگامی عاید خواهد شد که آب به طور مناسب ذخیره شود و مورد استفاده قرار گیرد. درحالی که منافع پیش بینی شده از جهت آزادسازی نیروی کار برای مقاصد تولیدی فقط زمان تحقق خواهد یافت که فعالیتهای تولیدی جایگزین وجود داشته باشد و زنان که حمل کنندگان اصلی آب هستند) حاضر شوند که از زمانی اضافی برای انجام این گونه فعالیتها بهره گیرند. افزون براین، تأمین یک ذخیره آب جدید ممکن است علاوه بر حل مشکلات بهداشتی موجب بروز آنها نیز بشود( برای مثال، این ذخیره جدید ممکن است موجب افزایش شیوع بیماریها گردد) و چنانچه این ذخیره به طور صحیح ساماندهی نشود، ممکن است باعث فرسایش شود. به علاوه و شاید مهمتر از همه، ذخایر بهبود یافته آب فقط در صورتی سودمند هستند که قابل بهره برداری باشند. اگر، همانطور که اغلب چنین است، پمپ مورد استفاده در یک چاه خراب شود و فوراً تعمیر نشود یا یک چاه کم عمق یا سد کوچک بند آید, وضع اجتماع از بسیاری جهات بدتر از گذشته می شود، زیرا آن اجتماع به ذخیره جدید وابسته شده است. به این دلایل و دلایل دیگر، انجام برنامه ریزی دقیق امری ضروری است.

2- داده های مورد نیاز:
به منظور برنامه ریزی و تدوین سیاست برای تأمین آب روستاها، به داده هایی در مورد ذخایر آب موجود (چه سنتی و چه بهبود یافته) و داده هایی در مورد کاربرد بالفعل و بالقوه آب برای مقاصد خانگی و تولیدی نیاز داریم. اما بیشتر این داده ها با دشواری به دست می آیند.
دستیابی به اطلاعات مربوط به ذخایر بهبود یافته موجود معمولاً به طور نسبی آسان است. مخصوصاً اگر سازمانی ویژه مسؤولیت ساخت و یا نگهداری تجهیزات مورد نظر را بر عهده داشته باشد.
دستیابی به اطلاعات مربوط به منابع و کاربردهای سنتی آب به طور چشمگیری دشوارتر است. زیرا وجود هرگونه سابقه ثبت شده در سطح روستا غیرمتحمل است. بنابراین می توان با استفاده از فنون ارزیابی سریع، ازجمله با رهبران روستا و گروههای زنان، انجام بازدیدهای هدایت شده از ذخایر آب و مشاهده کاربرد آب در محل و در صورت امکان، در محوطه خانه ها، به داده های نسبتاً صحیح و همه جانبه ای دست یافت.
در مورد ذخایر آب،تعیین محل هر تعداد ممکن از آنها، مخصوصاٌ منابع بهبود یافته، بر روی یک نقشه مفید خواهد بود و از این طریق می توان تغییرات جغرافیایی را از نظر میزان دسترسی به آب مشخص کرد و از آن به عنوان مبنایی برای تعیین اولویتهای آینده بهره جست همچنین فهم جنبه های فرهنگی استعمال آب از اهیمت خاصی برخوردار است. این جنبه ها عبارت اند از: رسوم سنتی و تابوهای مربوط به استفاده از ذخایری خاص، حق دسترسی به آب شیوه های همکاری برای مدیریت منابع آب، و نقش زنان در كاربرد آب و استفاده از آن و نقش آنها در تصمیم گیری مربوط به استفاده از آب در سطح خانوار و اجتماع می باشد.

3- موضوعات عمده سیاستگذاری:
موضوعات زیر برخی از مهمترین موضوعات سیاستگذاری هستند که در برنامه ریزی تأمین آب روستاها در سطح مناطق روستایی با آن مواجه می شویم.

1-3- موارد دیگر استفاده از آب: از ذخایر آب روستاها برای مقاصد مختلفی استفاده کرد؛ که هم کاربرد خانگی ( آشامیدن و شستشو) و هم مقاصد متعدد تولیدی (آبیاری، آب دادن به دام، ساختمان، صنایع کوچک مقیاس وغیره) را شامل می شود. به منظور استفاده حداکثر از آب علاوه بر مصارف خانگی، به ویژه برای نوعی فعالیت تولیدی که معمولاً سازمان مسؤول آن متفاوت است، کسب اطمینان از اینکه مصارف گوناگون در تضاد با یکدیگر نباشند. حائز اهمیت است. برای نمونه چنانچه استفاده از آب برای مقاصد تولیدی موجب کمبود آب برای مصارف خانگی شود یا ایجاد آلودگی کند، نباید از آن برای مقاصد یاد شده بهره گرفت.

2-3- دسترسی آب: این نکته حائز اهمیت است که برنامه ریزان، مسئله توزیع ذخایر آب میان نواحی مختلف جغرافیایی و توزیع آن میان گروههای اجتماعی را مد نظر قرار
مي دهند. برا ي کسب اطمینان از توزیع عادلانه جغرافیایی، لازم است نواحی مورد نظر براساس نیاز آنها به ذخایر بهبود یافته آب، با استفاده از داده های مربوط به ذخایر موجود آب مورد بحث قرار گرفته و اولویت بندی شوند. تضمین توزیع عادلانه میان گروههای اجتماعی تا حدی دشوارتر است. زیرا این موضوع به تعداد زیادی به شیوه اتخاذ تصمیم درباره دسترسی به آب در درون اجتماعات محلی بستگی دارد. با وجود این، برنامه ریزان باید از قرار دادن ذخیره آب در مکانی که استفاده از آن تحت اختیار یک یا چند نفر از قدرتمندان محلی باشد، اجتناب کنند.

3-3- نگهداری از ذخایر آب: یکی از بزرگترین مشکلات مربوط به تأمین ذخایر بهبود یافته آب، نگهداری آن است. در بسیار از کشورها، مبالغ هنگفتی صرف تأمین ذخایر .آب روستاها شده است، ذخایری که چند سال بعد به دلیل عدم مراقبت و نگهداری مناسب غیرقابل استفاده شده اند، این مشکل را می توان با انجام دو اقدام مرتبط با هم، از میان برداشت یکی از این اقدامات آن است که تا حد امکان مسؤولیت نگهداری را بر عهده اجتماع محلی قرار دهیم. یعنی مسؤولیت نگهداری را به یک کمیته و یا یک فرد محول کنیم و آموزش، تجهیزات و پشتیبانی لازم را فراهم آوریم. این بدان مفهوم است که اجتماع مذکور باید ذخیره آب را از آن خود بداند نه چیزی که متعلق به دولت است که این موضوع پیامدهایی از لحاظ برنامه ریزی دارد که در قسمت بعد تحت عنوان پیامدهای سازمانی آن را مورد بحث قرار خواهیم داد. اقدام دیگر، ساده سازی و تا آنجا که ممکن است، استاندارد کردن تکنولوژی به کار رفته می باشد تا بتوان از این طریق امر نگهداری، خصوصاً نگهداری توسط اجتماعات محلی را سهولت بخشید.

4-3- پرداخت هزینه آب: در مورد مزایا و معایب اخیر مبلغی برای آب روستاها، بحث های زیادی در میان دست اندرکاران برنامه ریزی تأمین آب روستاها وجود دارد. موافقات بر این باورند که نه تنها برای دولتها ضروری است که دست کم بخشی از هزینه های تأمین آب را جبران نمایند.بلکه اگر مردم مجبور باشند هزینه های تأمین آب را پرداخت کنند، برای آن ارزش بیشتری قائل خواهند شد و در نتیجه؛ مراقبت بیشتری از آن به عمل خواهند آورد.
مخالفان تأکید می کنند که روستائیان عموماً از شهرنشینان فقیرترند (مخصوصاً از نظر درآمدهای نقدی) و فقیرترین خانواده ها اگر مجبور باشند برای آب مبلغی بپردازند، در واقع از دسترسی به آن محروم شده اند. در بسیاری از کشورها این موضوع نه با سیاستهای محلی بلکه به سیاستهای ملی مربوط می شود. با این همه، اگر قرار باشد تصمیمی به طور حتمی در سطح منطقه روستایی اتخاذ شود، دست اندرکاران باید مزایا و معایب فوق را با توجه به شرایط خاص خود مدنظر قرار دهند. تجربه به ما می گوید اگر قرار است مبلغی وصول شود، بهتر است این کار در سطح اجتماع انجام شود و از آن برای حمایت از کار نگهداری که توسط خود اجتماع مورد نظر انجام می شود، استفاده گردد.

5-3- آموزش بهداشت: برای به حداکثر رساندن منافع بالقوه بهداشتی حاصل از تأمین ذخایر بهبود یافته آب، نیاز به آموزش اولیه بهداشت داریم که شامل این موارد می شود روشهای تصفیه آب برای نوشیدن، حفاظت از ذخایر آب در مقابل آلودگی، ساخت و استفاده از توالت های صحرایی، این کارهايي نیست که بتوان یک شبه انجام داد. بلکه مستلزم تلاش وهماهنگی در یک دوره زمانی طولانی است و باید تمامی اعضای اجتماع ( و خانوار) را دور برگیرد و مروجانی که مورد احترام و اعتماد مردم محلی هستند. عهده دار آن شوند.

6-3- پیامدهای سازمانی: سه پیامد عمده از نظر جنبه های سازمانی برنامه ریزی تأمین آب روستاها وجود دارد. تدوین سیاستهای مربوط به ذخایر آب روستاها باید برمبنای میان اداری و نه صرفاً توسط سازمان مسؤول امور ساخت و یا نگهداری ذخایر آب به انجام رسد. به ویژه مشارکت سازمانهایی که عهده دار امور کشاورزی، بهداشت و آموزش و توسعه روستاها هستند
مشارکت اجتماعات در برنامه ریزی ذخایر آّب روستاها امری حیاتی است؛ تا حدودی از این نظر که ذخایر بهبود یافته آب نیازهای محلی را برآورده مي کند. اما اساساً هدف از این کار برانگیختن حس مالکیت اجتماعی و در نتیجه احساس مسؤولیت برای استفاده صحیح، مراقبت و نگهداری از ذخیره آب است.
بدلیل اینکه تقریباً همیشه مسؤولیت مصرف آب برای مقاصد خانگی و نیز غالباً مصرف آب برای آبیاری کوچک مقیاس یا باغبانی برعهده زنان است. دخالت کامل آنها در فرآیند برنامه ریزی امری ضروری است. البته در مشارکت زنان مراقب باشیم که با نقص آداب و سنن محلی موجب رنجش اجتماع نشویم.

رهنمودهايي درباره تحليل اجتماعي براي برنامه ريزي توسعه نواحي روستايي.

دايان كان يرز-مترچم – عبدالرسول مرتضوي ، تهران : وزارت جهادكشاورزي ، مركز تحقيقات وبررسي مسائل روستايي ، 1381

-----------------------------------------------

تدوين : محمدهادي قمصريان
مشاور مديرعامل شركت آب و فاضلاب روستايي خراسان رضوي
مردادماه 1385